پژوهش - نحوه طراحی اهداف پژوهش

بدیهی است آنچه که پژوهشگر را به پژوهش ترغیب می کند، وجود سوال یه سوالاتی در باره موضوع پژوهش است. او از آن رو پژوهش می کند که می خواهد در پایان (پس از خاتمه پژوهش) پاسخی برای سوال یا سوالات خود بیابد. لذا در نتیجه انجام تحقیق معرفتی حاصل می شود که محقق از ابتدا به دنبال آن بوده است. کسب معرفت را می توان انگیزه تحقیق دانست و خود معرفت را هدف تحقیق. به بیانی دقیقتر هدف هر پژوهش به هر آن چیزی اطلاق می شود که در لحظه شروع پژوهش وجود ندارد اما قرار است در پایان پژوهش محقق شود. در پژوهش علمی مصداق عبارت هر آن چیز، معرفت است و از این روست که بلیکی می نویسد «اهداف پژوهش به انواع معرفت تولید شده در تحقیق مربوط می شود» (بلیکی،1384، 100).

برخی محققین هدف پژوهش را با آرمانها یا آرزوهای خود یکسان در نظر می گیرند. آرمانها یا آرزوهای پژوهشگر در صورتی تحقق می یابد که معرفت تولید شده در پایان تحقیق با همیاری ابر و باد و مه و خورشید و فلک بکار بسته شوند! و این چیزی نیست که در خاتمه پژوهش حاصل شود. البته محقق می تواند هدف از تحقیق را زمینه سازی برای تحقق آرمانها یا آرزوهای خود بیان نماید که آنهم تنها به تولید معرفت منحصر می شود و بس، چرا که تحقق آرمانها و آرزوها به زمینه های متعدّد و متنوّعی نیاز دارد.

برخی پژوهشگران اهداف پژوهش را به دو دسته تقسیم می کنند: اهداف کوتاه مدت و اهداف بلند مدّت. اهداف کوتاه مدت ناظر به معرفتی است که بلافاصله پس از خاتمه پژوهش، محقّق شود اما اهداف بلند مدّت، معطوف به خواسته هایی است که مستلزم کاربست معرفت علمی تولید شده بر اثر پژوهش و همیاری ابر و باد و مه و خورشید و فلک است. بدیهی است اصطلاح بلند مدّت می تواند بر حسب زمان بسیار متغیّر باشد. مثلا اهداف بلند مدت یک ساله تا ده ساله. نگارنده معتقد است ذکر اینگونه عبارات در بخش اهداف، ضرورت ندارد. اما از آنجاییکه می تواند در ادامه زنجیره ی علّی یا پیامدی مساله پژوهش قرار گرفته و به نحوی بیانگر اهمیت پژوهش باشد، بهتر است در بخش اهمیت پژوهش به آن اشاره شود.

تقسیم اهداف به اصلی و فرعی شکل رایج دیگری از نحوه مواجهه پژوهشگران به اهداف پژوهش است. اهداف اصلی پژوهش ناظر به خواسته هایی است که در صورت عدم تحقّق، پژوهش ناتمام تلقی می شود. زیرا پژوهش اساسا برای دستیابی به همان اهداف انجام می شود. اما مراد از اهداف فرعی پژوهش، مجموعه خواسته هایی است که در صورت تحقق می تواند غنای یافته های پژوهش را بیشتر کند.

دسته بندی دیگری از اهداف پژوهش وجود دارد که از آن با عنوان اهداف کلّی و اهداف جزئی یاد می شود. اهداف کلّی پژوهش ناظر به نوع معرفتی است که در خاتمه پژوهش قرار است تولید شود. اما اهداف جزیی حاصل تجزیه موضوعی است که قرار است معرفت در باره ی آن حاصل شود. اهداف کلّی پژوهش را می توان به پنج دسته توصیف، تبیین، پیش بینی، برنامه ریزی و ارزشیابی تقسیم کرد. نگارنده اعتقاد دارد از آنجا که مرز دقیقی بین توصیف و اکتشاف وجود ندارد و نیز چون صرف اکتشاف مساله (توصیف اولیه و خام از یک موضوع (همان، 100)،

ارزش یک پایان نامه یا پژوهش دانشگاهی یا کارفرمایی را ندارد، آن را به عنوان یک هدف کلّی مستقل مطرح نکردیم. بدیهی است هر پژوهشی که قرار است به منظور توصیف موضوعی جدید انجام شود، نیاز به انجام مطالعات مقدماتی به منظور کسب یک شناخت اولیه و خام از آن موضوع دارد.  به عبارتی دیگر در زمینه موضوعات و مسائل جدید پژوهشی، اکتشاف لازمه توصیف است. توصیف به عنوان هدف پزوهش به معنای بیان عباراتی در باره کمّیّت یا کیفیّت (چیستی) مساله است و تبیین عبارت است از شناسایی عوامل یا شرایطی که احتمال وقوع مساله را تقویت یا تضعیف می کنند. تبیین در این معنا هم شامل علّت یابی و هم شامل بیان عقل پسند سلسله حوادث یا مکایسم علّی موجود در بین علّت و معلول است. پیش بینی ناظر به فراهم سازی معرفتی است مربوط به وقوع یا عدم وقوع یک پدیده در زمان آینده. پیش بینی دقیق یک امر مستلزم توصیف و تبیین دقیق آن است. برنامه ریزی عبارت است از طراحی نقشه تغییر یک مساله. چنانچه در باره کمیت و کیفیت مساله ای و نیز عوامل و شرایط تسهیل کننده آن مساله معرفت دقیق و حتی الامکان کاملی وجود داشته باشد، محقق می تواند پژوهشی به منظور طراحی نقشه تغییر (یا حلّ) آن مساله انجام دهد. از آنجا که نقشه تغییر یا همان برنامه از جنس معرفت است می تواند به عنوان یک هدف مستقل پژوهش قلمداد شود. ارزشیابی به عنوان هدف پژوهش ناظر به شرایطی است که تحت آن برنامه ای اجرا شده باشد و مجریان بخواهند میزان تحقق اهداف پیش بینی شده را مشخص نمایند. تحقیق ارزشیابی علاوه بر ارزیابی میزان تحقق اهداف یک برنامه می تواند به منظور بررسی آثار و پیامدهای یک مساله نیز صورت گیرد.

سوالی که در اینجا مطرح می شود آن است که یک پژوهش چند هدف می تواند داشته باشد؟ واقعیت این است هر مجموعه عملیاتی را که به منظور تحقق یکی از اهداف فوق الذکر انجام می شود باید به عنوان یک پژوهش مستقل قلمداد نمود. بنابر این محقّقی که هدف از انجام پژوهش را توصیف و تبیین مساله عنوان می کند در حقیقت به جای انجام یک پژوهش واحد، قصد انجام دو پژوهش جداگانه را به صورت همزمان دارد. 

 ممکن است سوال شود آیا صرف داشتن یک هدف (مثلا توصیف یا تبیین یا برنامه ریزی و ....) نشانه ضعف و نقصان پژوهش نیست؟ در پاسخ باید گفت پژوهشگر نباید کیفیت تحقّق اهداف پژوهش را فدای کمّیّت اهداف آن بنماید. به نظر می رسد این نگرانی بیش از آنکه به اهداف کلّی پژوهش معطوف باشد، به اهداف جزیی آن مربوط است. برای رفع این مشکل، پژوهشگر می تواند با تامّل در باره ابعاد مختلف مساله مورد بررسی، اهداف جزیی متعددی برای پژوهش طراحی کند.

هفته آینده مطالبی در باره نحوه پرداختن به پیشینه پژوهش و ظرایف مربوط به آن خواهم نوشت. از تمام دوستان و دانشجویان عزیزی که گاه و بیگاه این یادداشتها را می خوانند خواهش می کنم در صورت امکان این بخش از نوشته ها را نقد و بررسی کنند یا لااقل سوالاتی یا ابهاماتی را که به ذهن شان می رسد برایم کامنت بگذارند یا میل کنند08.gif.

/ 9 نظر / 6 بازدید
شاگرد

سلام استاد . خوبین؟ من از این نوشته شما الهام گرفتم وبیان مسئله واهمیت موضوع تحقیقم رو نوشتم خیلی ممنون

مجید

مرسی شاگردکم[قلب].

mouse

چقدر خوبه که آدم چیزی رو که دوست داره بهش تکلیف نشه (حالت درس ومشق پیدا نکنه ) و توی اینجور جاها (ولگردیهای وبلاگی ) پیدا کنه و یاد بگیره . فیلمsimpsons پر از نکات ریز مردمشناسی جامعه شاسی جمعیت شناسی مطالعات فرهنگی و... بود که بعضی از نکاتش توی این وبلاگ و وبلاگ های دیگه جامعه شناسی مطرح شده بود.

دریا

شما که اینقدر خوبیییییییییین و این مطالب ارزشمند رو تو وبلاگتون میذارین تا ما یاد بگیریم .تو رو خدا یه کلاس پروپوزال نویسی بذارین تا ما به طور عملی نحوه نوشتن یه پروپوزال علمی رو یاد بگیریم و مطالب شما برامون کاربردی بشه. [گل][قلب]

باران

می روم گل انار بچینم نمی ایی؟

فرشته

من هنوزم توت می خوام ها!![ناراحت]

لادن

سلام من هنوزم نتونستم از اسلایدهای کلاستون استفاده کنم آخه باز نشدن . یعنی می شه من از این مطالب به زودی استفاده کنم ؟ [گل][هورا]

+

[تایید][هورا][شوخی][گل][دست]

شیوا

خیلی ممنون، خیلی کمکم کرد.