چارچوب نظری

دیروز با آقای دکتر صدیق کلاس جامعه شناسی شهری داشتیم. نوبت ارائه کنفرانس من بود با عنوان نظریه اجتماعی شهری. از نظریه پردازان کلاسیک شروع کردم. در مورد همه نظریه پردازان چهار سوال محوری مطرح کردم و به شون جواب دادم. الف- سوال اصلی نظریه پرداز چه بود؟ از چه روشی برای تحقیق او برای پاسخ دادن به سوال استفاده کرد؟ چه پاسخی برای سوالش پیدا کرد؟ این سوالات و پاسخها چه ربطی به جامعه شناسی شهری دارند؟ منبع پیشنهادی آقای دکتر کتابی بود که ایشان ترجمه کرده بودند. از دیدگاه من طرح نظریه اجتماعی شهری در فصل اول این کتاب به مثابه طرح چارچوبهای نظری مختلف برای توصیف و تبیین مسائل اجتماعی شهر بود. و این شد که همان دقایق نخست جلسه یک بحث داغ و اساسی در ارتباط با چارچوب نظری در جمع ما صورت گرفت. آقای دکتر مخالف سرسخت استفاده از چارچوب نظری به شکل رایج بود.

استفاده نامناسب مکرّر و دکوراتوری از چارچوب تئوریک توسط محققین و دانشجویان متعدد کاری کرده است که از از این مفهوم سلب اعتماد شده است و ناتوانی آدمها در طرّاحی چارچوب نظری مناسب برای تحقیق به ناتوانی نظریه در تبیین مسائل ربط داده شود.

من سعی می کنم دفاعم از طرّاحیِ چارچوب نظری، دفاعی کورکورانه و ناشی از پارادایم حاکم بر روند جاری برخی تحقیقات نباشد.

فرض کنیم شما در باره تعهّد اساتید به وظایف شغلی و دوستتان در باره ی عملکرد بنگاههای زودبازده کار می کند و قصد تدوین چارچوب نظری مناسبی برای توصیف و تبیین این دو موضوع دارید. اولین و مهمترین کاری که باید بکنید انتزاع یا تجرید مساله است. هنر انتزاع و تجرید به سواد تئوریک شما در رشته تحصیلی تان بستگی دارد. شما در فرآیند انتزاع این دو موضوع احتمالا به این نتیجه خواهید رسید که اولی در مقام تجرید همان عمل است و دومی نیز کارآمدی.

دومین مرحله در تدوین چارچوب نظری این است که واحد تحلیل خود را مشخص نمایید. واحد تحلیل همانی است که صفت متغیرهای مورد بررسی شما به آنها نسبت داده می شود. برای آنکه واحد تحلیل تان را معیّن کنید بهتر است صفات مربوط به متغیرتان را مشخص کنید. در موضوع اول صفات مربوط تعهد به وظایف شغلی می تواند، انتساب صفات کم، متوسط و زیاد است. این صفت در این متغیر تنها به فرد می تواند نسبت داده شود نه گروه یا سازمان. بنابر این واحد تحلیل در این موضوع فرد است. اما در موضوع دوم اگرچه صفات مربوط به متغیر عملکرد یا کارآمدی می تواند در قالب ضعیف متوسط و قوی یا بر حسب درصد بیان شود. امّا این صفات در این موضوع تنها متعلق به شرکت یا سازمان (در اینجا بنگاه) می باشد. لذا واحد تحلیل شما در این موضوع در سطح میانه است.

پس از آنکه تجرید موضوع و تعیین واحد تحلیل انجام شد نوبت به مطالعات نظری می رسد. من توصیه می کنم به همه نظریات مراجعه کنید و اصلا نگران حجیم شدن کار نباشید. منتهی در ابتدای مرور هر نظریه قبل از هر چیز این سوال را مطرح کنید که در این نظریه متغیر وابسته چیست و واحد تحلیل کدام است. پاسخ این دو سوال نیز بستگی به تسلط و عمق درک شما در زمینه نظریات موجود دارد، در حقیقت شما از زمانی که داشتید نظریه می خواندید باید از این زاویه به نظریات نگاه می کردید. با طرح این دو سوال به خوبی درخواهید یافت که تعداد نظریاتی که متناسب با سوال و واحد تحلیل شما هستند آنقدرها هم که فکر می کردید زیاد نیستند.

در مرحله چهارم بعد از تشخیص انطباق محتوای نظریه و واحد تحلیل آن با موضوع تحقیق، باید این سوال را مطرح کنید که نظریه مورد نظر به طبقه بندی موضوع تحقیق شما می پردازد یا تبیین یا کارکردها و آثار آن. چرا که اگر شما قصد تبیین موضوع را داشته باشید نظریاتی که علیرغم ارتباط محتوایی و واحد تحلیلی به پیامدها می پردازند، در تحقیق شما کاربرد نخواهند داشت. بنابر این دوباره دامنه نظریات متناسب با موضوع تحقیق تان تنگ تر خواهد شد.

در مرحله پنجم پس از شناسایی نظریات مرتبط ، نوبت به طرح مباحث اصلی هر نظریه در ارتباط با متغیر اصلی تحقیق می رسد. در این مرحله اصلا نیازی به ذکر تاریخچه نظریه نیست. شما تنها به اوردن مواردی اکتفا کنید که به اصل موضوع تحقیق تان مربوط است. در این مرحله سعی کنید مکانیسم پنهان در ورای قضایای تئوریک هر نظریه را بطور مفصل توضیح دهید. این مهم نیز بستگی به فهم عمیق شما از نظریه دارد.

در مرحله ششم نوبت به استدلال انتقادی نظریات مرتبط دارد. شما باید قوت و ضعف نظریات مرتبط را در ارتباط با تبیین یا توصیف یا تحلیل پیامدی موضوع منتخب خودتان نشان دهید. این نقد و بررسی اگرچه بیشتر صبغه منطقی دارد اما می تواند با استناد به نتایج تحقیقات پیشین در ارتباط با قضایای تئوریک، کامل شود. در این مرحله ربط بین قضایا را نیز باید نشان دهید. گفتن ندارد که این مورد نیز بستگی به غنای تئوریک ذهن شما در زمینه مورد نظر دارد.

در مرحله هفتم باید اصطلاحات و مفاهیم مندرج در هر یک از قضایا را تعریف کنید.

در مرحله هشتم باید از برج عاج نظریه پایین آمده و متناسب با هر یک از قضایا، یک یا چند فرضیه در ارتباط با موضوع خود طراحی کرده و اصطلاحات و مفاهیم مندرج در هر فرضیه را تعریف کنید. این مرحله را اصطلاحا طراحی مدل تحلیلی می نامند.

 

دو کتاب خوب در این زمینه طرّاحی چهارچوب نظری وجود دارند اولی کتاب روش تحقیق در علوم اجتماعی از ریمون کیوی و لوک وان کامپنهود ترجمه عبدالحسین نیک گهر است و دومی کتاب روش تحقیق در علوم اجتماعی تالیف علی ساعی.

 

یه آدم خوبقلب

گاهی اوقات آدمهایی در مسیر زندگی با ما همسفر می شوند که آثار حضور مثبت شون تا پایان عمر همراه ما باقی می ماند. من بر این باورم که یکی از مهمترین آدمهایی که حضورش باعث شده زندگی من زیر و رو شده و مسیر مناسبی پیدا کنه آقای غلامرضا صدیق اورعی است، ایشان معلم من بودند و هستند و خواهند بود.

/ 7 نظر / 23 بازدید
تکتم پیکانی

من در طی همین چند ماهی که در این رشته نو تحصیل می کنم این عبارت شما را بارها درک کرده ام: استفاده نامناسب مکرّر و دکوراتوری از چارچوب تئوریک توسط محققین و دانشجویان متعدد کاری کرده است که از از این مفهوم سلب اعتماد شده است ... بارها دیده ام (بقول مرحوم هدایت )هرکسی بجا و ناجا مقاله حفظی اش را رو می کند ...

غياث آبادي

با سلام همت شما براي وبلاگ نويسي خيلي بلند است آدم برخي اوقات حسودي مي كند ! در مورد استاد اورعي گفتيد حيف آمد چيزي نگويم اگرچه تجربه شاگردي ايشان را كم داشته ام اما به نظرم دانش عميق ايشان در پيوند با اخلاق ، وجود بزرگواري چون غلامرضا صدیق اورعی را ميسر مي كند لذا قدرش بدانيم و از شيوه او درس بگيريم براي شما و ايشان شادي بي سبب آرزو مي كنم موفق باشيد

اسکافی

سلام. بعد از مدتها که امشب دلم خیلی گرفته دوباره اومدم به وبلاگتون تا شاید حالم بهتر بشه. به قول یکی از بچه ها چقدر وبلاگتون یکسالی است که علمی شده. دیگه ادمای دل گرفته مثل من رو زیاد شاید نمی کنه. البته منم مواقعی که خیلی شور علم و یادگیری در سر دارم شددیا از وبلاگ قشنگتون استفاده می کنم ولی لطفا یکم کم وبلاگتونون مثل قبل شادی بخش تر کنید. دوم اسم استاد عزیزم رو اوردید نتونستم هیچی نگم. ایشان برای منم خیلی خیلی خیر و برکت داشته اند. امیدوارم لیاقت شاگردی ایشان را داتشه باشم

مجید

سلام مرسی آقای غیاث آبادی. دلگرم و امیدوارم می کنید. موافقم. پیوند اخلاق و علم در این آدم فوق العاده است. خانم اسکافی راست می گین بخدا این دفعه درستش می کنم. حقیقتش رو بخوای حرفای غیرتخصصی من یا از سر جوششه یا سوال دوستان و همکاران. با این حال چشم.

م -بهشتی

سلام عالی بود .البته همنشینی عکس ها و مطالب رو میگم ولی از اطلاعات علمی تون هم خیلی استفاده کردم. به ما هم سر بزنین خوشحال می شیم .

نیلوفر چینی چیان

سلا م خسته نباشید ضمن تشکر از زحمات شما ،دو سئوال داشتم.1- ارزیابی دستگاه نظری چگونه میتواند باشد2-پایایی وروایی در یک پژوهش کیفی با روش توصیفی در زمینه آراء یک اندیشمند پست مدرن در زمینه علوم سیاسی چگ.نه حاصل می شود؟سپاس بیکران